خبرگزاري آريا - پژوهشگر سرشناس کشور با بيان دلايلي تاريخي و حقوقي درباره نام درياي شمال ايران، درياي کاسپين را بهترين و درست‌ترين عنوان براي آن مي‌داند که توسط بيشتر کشورها استفاده مي‌شود. به گزارش گروه سياست خارجي خبرگزاري تسنيم، پهنه آبي واقع در شمال ايران که در حال حاضر آن را با نام خزر مي‌شناسيم، از جمله درياهاي مهم جهان است که تقريباً اقتصاد سه کشور جمهوري آذربايجان، ترکمنستان و قزاقستان ارتباط مستقيمي با منابع انرژي زير بستر آن دارد. بحث بر سر تقسيم منابع زير بستر و رو بستر، آلودگي آب‌، مسئله حق کشتيراني يا مواردي نظير استفاده از عنوان حقوقي دريا به جاي درياچه از سوي کشورهايي مانند قزاقستان جهت بين‌المللي شدن آن و حق کشتيراني آزاد و بسياري از موارد ديگر، تحت جلساتي با عنوان رژيم حقوقي درياي خزر برگزار مي‌شود. تاکنون طرف‌هاي ساحلي به نتايج قابل توجه و مشخصي نرسيدند و همچنان چالش توافق وجود دارد.
اما يکي از موضوعات مربوط به اين پهنه آبي شمال ايران مسئله نام آن است که در کشور ما از اين اسم به طور رسمي استفاده مي‌شود، اما بسياري بر اين عقيده‌اند که نام خزر اشتباه است و اسم اصلي و صحيح آن کاسپين مي‌باشد. در ادامه طي گفت‌وگو با «محمد عجم»، حقوقدان، زبان شناس و پژوهشگر سرشناس ايراني، به بررسي اين موضوع پرداختيم که مشروح آن به شرح زير است.
*امپراتوري يهودي خزرها به افسانه شباهت دارد
تسنيم: ايران در حال حاضر به طوري رسمي از نام خزر براي پهنه آبي واقع در شمال کشور استفاده مي‌کند، در اساس کلمه خزر از چه پيشينه، محل يا گروهي ريشه مي‌گيرد؟
عجم: درباره اينکه خزر نام يک قوم، آئين، مذهب و يا زبان و نژادي مشخصي باشد مطالب متناقض و متضاد زيادي نوشته شده است، از اين رو نمي‌توان با قاطعيت نظر داد. اصولاً در مورد خزرها منابع و مستنداتي که وجود دارد خود از لحاظ اعتبار سنجي قابل بررسي هستند، چراکه همه ادعاهاي موجود در رابطه با قوم خزر بيشتر فرضيه است و با قطعيت و يقين نمي‌توان اظهار نظر کرد.
مثلاً در مورد اينکه خزرها يهودي بودند مهمترين منبعي که در سي سال اخير مورد استناد قرار گرفته کتاب آرتور کوستلر در مورد امپراتوري خزر است، وقتي مستندات وي را دنبال مي‌کنيد به کتب اعراب مي‌رسيد، البته منابع عربي نيز در مورد خزرها داراي تناقض‌هايي مي‌باشد که قابل اطمينان نيست، چراکه يکصد سال جنگ ميان اعراب و مسلمانان با خزرها قضاوت بي‌طرفانه را بسيار دشوار مي‌کند.
علم باستان شناسي، زبان شناسي و منابع بي‌طرف هم کمکي به رفع تناقضات نمي‌کند، اما به طور کلي پذيرفته شده که خزرها قومي کوچ نشين و نومد بوده‌اند که يکي از دهها قوم تورکيک شرقي هستند که قبل از ظهور اسلام وارد فلات و دشت‌هاي شمال و شمال غربي درياي خزر شدند، ورود آنها باعث شد بخش‌هايي از اقوام متعدد ديگري که ساکن منطقه بودند وارد جغرافياي فعلي ايران شوند که يکي از آن اقوام متعدد کاسپي‌ها بودند و از زمان‌هاي قديم در اطراف درياي شمال ايران ساکن شدند.
نظر غالب اين است که نژاد خزرها، هون و مذهب آنها تنگري و پگان بوده است. اخيراً آزمايش دي ان اي بر روي اسکلت‌هايي در منطقه جغرافيايي حکومت خزرها انجام شده و غير يهودي بودن آنها به اثبات رسيده، البته طي سال‌هاي 740 افرادي از يهودي‌هاي مهاجر در منطقه بودند که به احتمال زياد يهوديان بخارا پس از مهاجرت در اين منطقه ساکن شدند. اما ادعاهاي اخير مبني بر امپراتوري يهودي خزرها که بعضي از نويسندگان يهود براي خزرستان مطرح کرده‌اند بيشتر به افسانه شباهت دارد تا واقعيت.
* هيرکاني و کاسپين قديمي‌ترين نام‌ها در منابع يوناني و رومي
تسنيم: سابقه تاريخي استفاده ايران از کلمه کاسپين تا چه زماني است؟ به عبارتي ديگر اين کلمه چه ريشه‌اي دارد؟
عجم: کاربرد دو واژه هيرکاني (گرگان) و کاسپين در منابع يوناني و رومي، قديمي‌ترين نام‌ها براي درياي شمال ايران هستند، اما اين دو نام در منابع فارسي به جاي مانده درباره پهنه آبي واقع در شمال ايران ديده نشده است. اگر هم در زبان فارسي کاربرد داشته، اما منابع آن از ميان رفته است، زيرا از دوره بني اميه که جنگ‌هاي خونيني بين خزرها و مسلمانان به وقوع پيوست نام خزر شهرت گرفت و وارد ادبيات عربي و فارسي شد. در منابع عربي و فارسي بيشتر از 40 نام براي درياي شمال ايران به کار رفته که بعضي نام‌ها به اقوام ساکن در اين دريا و بعضي به شهرهاي اطراف دريا منسوب شده‌اند مانند گيلان-جيلان- گرگان (جرجان) – استرآباد - ساري و بسياري از موارد مشابه.
* نام رسمي درياي شمال ايران براساس مصوبه سازمان ملل کاسپين است
تسنيم: در حال حاضر کدام کشورها (کشورهاي ساحلي يا ساير کشورها) از نام کاسپين براي درياي شمال ايران استفاده مي‌کنند؟
عجم: بر اساس مصوبه سازمان ملل نام رسمي و بين‌المللي اين دريا کاسپين است و يک نام محلي هم مي‌توان براي آن به کار برد آن خزر است، اما همه کشورهاي جهان نام کاسپين و معادل‌هاي آن را به کار مي‌برند، به جز چند کشوري که از بحر قزوين استفاده مي‌کنند که در واقع معادل و معرب همان کاسپين است. تعدادي از کشورها هر دو نام کاسپين و خزر را براي ناميدن درياي شمالي ايران در نظر گرفته‌اند.
* در هيچ منبعي از خزرها به نيکي ياد نشده است
تسنيم: در بيشتر اسناد و قراردادهاي فارسي از نام خزر استفاده شده و مجموعه نشست‌ها در مورد درياي شمالي ايران نيز تحت عنوان رژيم حقوقي درياي خزر (حداقل از جانب ايران) برگزار شده است، با اين حال جمهوري اسلامي ايران مي‌تواند چنين تغيير اسمي را در نشست‌هاي رژيم حقوقي درياي شمال ايران مطرح کند؟ در واقع اين اقدام از نظر حقوقي مانعي يا حتي واکنش منفي ساير کشورهاي ساحلي را به دنبال ندارد؟
عجم: نام درياي شمال ايران هيچگونه چالشي در هيچ کشوري ايجاد نمي‌کند. کميته يکسان‌سازي هم مي‌دانست که نام مازندران بهتر از خزر است اما درياي مازندران مستندات حقوقي لازم را نداشت. خزر نام مطلوبي نيست و در هيچ منبعي از خزرها به نيکي ياد نشده و چندين قرن است که هيچ قومي در کشورهاي اطراف خزر تا به امروز خود را قوم خزر معرفي نمي‌کند اما کميته بايد به نقشه‌ها و قراردادهاي حقوقي متعهد مي‌‌ماند.
در اين منطقه حداقل يکصد قوميت و مليت و زبان وجود دارد.مي‌دانيم قوم خزر و قوم هون مدتي حکم‌فرمايي در منطقه داشته اما امروزه تطبيق آن با مردم امروز سخت است. حتي قرقيزها، قزاق‌ها، تاتارها، چچني‌ها و حتي مغول‌‌ها هيچکدام خزرها را به خود منسوب نمي‌دانند.
* مجاز بودن استفاده از هر دو نام خزر و کاسپي
اما درخواست به کار بردن کاسپين در فارسي اخيراً طرح شده و اصلاً به مصوبه جديد نيازي ندارد؛ نام درياي کاسپي و يا کاسپين را مي‌توان به کار برد و با هيچ مخالفتي در هيچ جا همراه نخواهد بود. چون مصوبه مورخ 18 آذرماه 1381 کاربرد هر دو نام خزر و کاسپي را مجاز مي‌داند، اما اينکه چرا نام مازندران کنار گذاشته شد اين بود که مشخص شد که چنين نامي در قراردادها، اسناد حقوقي و نقشه‌هاي رسمي داخلي و خارجي قبل از دوره پهلوي وجود ندارد.
مطابق مقررات کميته يکسان سازي نام‌هاي جغرافيايي سازمان ملل (UNGEGN) همه کشورها بايد در رابطه با پديده‌هاي جغرافيايي به خصوص درياها، يک نام بين‌المللي بکار ببرند و البته يک نام محلي هم براي کاربرد محلي قابل قبول است. در رسانه‌هاي ايران براي درياي شمال کشور نام‌هاي مختلفي مانند مازندران، خزر، شمال و مواردي ديگري به کار مي‌رفت که مشکل ايجاد مي‌کرد.
سازمان ملل از ايران خواسته بود که مشخص کند چه نامي را به رسميت مي‌شناسد. مرجع رسيدگي به اينگونه مسائل اداره حقوقي وزارت خارجه و کميته يکسان سازي نام‌هاي جغرافيايي متشکل از اعضاي چند نهاد و وزارتخانه مي‌باشد، در سال 1381 از اداره حقوقي وزارت خارجه خواسته شد که در اين خصوص نظر بدهد. بررسي اين موضوع به من سپرده شد که تحقيق مفصلي انجام و گزارشي تهيه و تحويل کميته يکسان سازي شد و مبنايي براي تصميم گيري قرار گرفت.
نخست در مورد اسناد و قراردادهاي بين‌المللي و قراردادهاي بين ايران و دول خارجي و سپس در مورد نقشه‌هاي رسمي و نيمه رسمي بررسي و مشخص شد که در همه قراردادها از قرون گذشته و تا آنجا که مکتوباتي باقي مانده است، در زبان فارسي درياي خزر و بحر خزر و در زبان‌هاي اروپايي درياي کاسپي يا کاسپين، همچنين در متون قديمي عربي، خزر و گاهي بحر قزبين و قزوين به کار رفته است، اما در متون متاخر عربي بحر قزوين استفاده شده و در کشورهاي ترک زبان نيز هر سه نام به تناوب به کار رفته است. اما ترجيح بيشتر با خزر دنيزي بود.
قراردادها و نقشه‌ها براي ما معيار اصلي بود اما در متون ادبي و تاريخي نيز بررسي عميقي انجام شد و براي من کاملاً مشخص بود که قزبين و قزوين معرب شده از کاسپين است، اما عده‌اي اصرار داشتند که برعکس کاسپين تغيير يافته قزوين هست حتي اين مطلب را خاتمي، رئيس جمهور وقت در سفر علي يف به تهران به وي گفته بود که درياي مازندران همان درياي قزوين است و اروپايي‌ها آن را به کاسپين معرفي مي‌کنند. از نظر زبان شناسي محرز بود که قزوين تغيير يافته و معرب کاسپين است، ولي باز هم مجدداً در منابع تاريخي کندوکاو کردم و کاملاً محرز شد که قبل از اينکه قزوين وارد ادبيات عرب و فارسي شود کاسپين و هيرکاني (گرگان) وجود داشته است.
نام خزر از قرون سوم قمري در ادبيات عربي و فارسي رايج شده است، اما بيشتر از 40 نام ديگر هم به تناوب براي درياي مذکور در ادبيات و جغرافيايي قرون گذشته به کار رفته است. شرح جنگ‌هاي خزرها در دوره خلفاي بني اميه به طور مفصل در تاريخ طبري و در ساير منابع عربي، همچنين در کتاب استخري و ابن اثير وجود دارد. استخري نوشته است که «زبان خزرها به هيچ زبان شناخته شده‌اي شباهت ندارد».
* در ابتدا فضايي براي طرح اين موضوع که کاسپي بهتر است يا خزر نبود
بعضي منابع عربي آنها را همان قوم ياجوج و ماجوج معرفي کرده‌اند که در منابع اروپايي نيز به ياگوگ و مگوگ معرفي شده بودند. خلاصه کلام اينکه وقتي در کميته يکسان سازي موضوع بحث شد اصلاً فضايي براي طرح اين موضوع که کاسپي بهتر از خزر است نبود، چون نام کاسپي در ايران کاملاً ناشناخته بود و براي دانشگاهيان نيز واژه‌اي بيگانه محسوب مي‌شد. تا اينکه در گزارش توجيهي براي کميته، براي اولين بار مفصل به اصالت کاسپي و ميراث آنها به عنوان قوم ايراني پرداخته و تصور اينکه کاسپين واژه بيگانه است مردود دانسته شد.
متاسفانه اين نام در حالي‌ که مستندات تاريخي دارد ولي در فرهنگ عامه مغفول و ناشناخته مانده بود. امروزه با توجه به فرايند فرهنگ سازي آن، اين نام مي‌تواند جايگزين خزر شود. اما در مصوبه 18 آذرماه 1381 کميته موظف بود که به نقشه‌ها و اسناد وفادار بماند. اعتراضاتي که به اين مصوبه شد چندان مستند نبود و اعتراضيه‌اي پرويز ورجاوند در مجله اطلاعات سياسي منتشر کرد که چرا نام تاريخي مازندران را حذف کرده‌ و خزر را که قومي مهاجم بوده‌اند را جايگزين آن کرده‌ايد؟
جوابيه ما در جرايد همان زمان منتشر شد، البته گزارش توجيهي کميته نيز منتشر شد که الان هم در سايت‌هاي متعددي وجود دارد، از مخالفان مصوبه خواسته شد که مستندات خود را براي درياي مازندران ارائه کنند، ولي هيچ مستندي ارائه نکردند، اما بحث اينکه اخيراً طرح شده که بايد درياي کاسپي بکار ببريم يک موضوع کاملاً جديد است و هيچ مغايرتي با مصوبه سال 1381 ندارد، چون نام بين‌المللي است و نيازي هم به تغيير مصوبه ندارد. در ايران رسانه‌ها مختار هستند که نام بين‌المللي که درياي کاسپي و کاسپين يا نام محلي خزر را استفاده کنند، در اين مورد هيچ کشوري هم اعتراضي نخواهد داشت.
انتهاي پيام/

کلیدواژه: دریای شمال ایران | کمیته یکسان سازی | برای دریای شمال | بین المللی | دریای کاسپی | کار رفته | حقوقی دریا | منابع عربی | سازمان ملل | نقشه ها | دریای خزر | نام کاسپی | نام ها | پهنه آبی | نام خزر | دو نام

منبع: خبرگزاری آریا

منبع این خبر، وبسایت www.aryanews.com است و سایت «خبربان» مسئولیتی در قبال محتوای آن ندارد. چنانچه این خبر را شایسته تذکر می‌دانید، خواهشمند است کد ۱۴۲۳۴۵۰۷ را به همراه موضوع به آدرس info@porsyar.com ارسال فرمایید.
با عنایت به اینکه سایت «خبربان» مصداق بستر مبادلات الکترونیکی متنی، صوتی و تصویر است، مسئولیت نقض حقوق تصریح شده مولفان در قانون فوق از قبیل تکثیر، اجرا و توزیع و یا هر گونه محتوی خلاف قوانین کشور ایران بر عهده منبع مطلب و کاربران است.

آخرین‌ اخبار و آمار از زلزله کرمانشاه/افزایش شمار کشته‌‌شده‌ها؛ ۴۷۴ نفر/۹۳۹۷ نفر مصدوم/جزئیات وام کمکی دولت/نیاز به نایلون برای پوشش چادرها در مناطق زلزله‌زده+فیلم و عکس

آخرین‌ اخبار و آمار از زلزله کرمانشاه/افزایش شمار کشته‌‌شده‌ها؛ ۴۷۴ نفر/۹۳۹۷ نفر مصدوم/جزئیات وام کمکی دولت+فیلم و عکس

آخرین‌ اخبار و آمار از زلزله کرمانشاه/افزایش شمار کشته‌‌شده‌ها؛ ۴۷۴ نفر/تعداد مصدومان به ۹۳۹۷ تن رسید/جزئیات وام کمکی دولت+فیلم و عکس

در همین زمینه